Το βιβλίο φαντασίας “Μαρσύας” του Δημήτρη Αφεντούλη θέτει ένα ερώτημα που δεν αφορά μόνο τη λογοτεχνία, αλλά την καθημερινή εμπειρία των ανθρώπινων σχέσεων: ποιος φέρει την ευθύνη όταν τα όρια παραβιάζονται χωρίς φωνές, όταν η βία δεν είναι εμφανής και η σιωπή γίνεται μέρος της κανονικότητας;
Συχνά, η ευθύνη αποδίδεται αποκλειστικά σε εκείνον που ενεργεί. Όμως στις πιο σύνθετες καταστάσεις, τα πράγματα δεν είναι πάντα τόσο ξεκάθαρα. Υπάρχουν συμπεριφορές που επιμένουν όχι επειδή δεν γίνονται αντιληπτές, αλλά επειδή γίνονται ανεκτές.
Ευθύνη και πράξη
Η πράξη είναι το πιο εύκολο σημείο για να αποδοθεί ευθύνη. Είναι συγκεκριμένη, ορατή, μετρήσιμη. Όμως πριν από κάθε πράξη, προηγείται μια διαδικασία: επαναλήψεις, σιωπές, μικρές παραχωρήσεις. Εκεί, η ευθύνη διαχέεται και γίνεται πιο δύσκολο να οριστεί.
Σε πολλές περιπτώσεις, η απουσία άμεσης αντίδρασης λειτουργεί ως έμμεση αποδοχή. Όχι απαραίτητα από πρόθεση, αλλά από αδυναμία, φόβο ή συνήθεια. Έτσι, η ευθύνη παύει να είναι μονοδιάστατη.
Ο ρόλος της σιωπής
Η σιωπή δεν είναι ουδέτερη. Όταν επαναλαμβάνεται, αποκτά βάρος. Στις ανθρώπινες σχέσεις, η σιωπή μπορεί να λειτουργήσει ως μηχανισμός αποφυγής, αλλά και ως μηχανισμός διατήρησης καταστάσεων που αλλιώς θα έπρεπε να αμφισβητηθούν.
Όταν ένα περιβάλλον βλέπει αλλά δεν παρεμβαίνει, όταν θεωρεί ότι «δεν είναι δική του δουλειά», τότε η ευθύνη δεν εξαφανίζεται· απλώς μετατοπίζεται. Η απουσία λόγου γίνεται μέρος της πράξης.
Ευθύνη και κατανόηση
Ένα από τα πιο λεπτά σημεία είναι η διάκριση ανάμεσα στην κατανόηση και τη δικαιολόγηση. Η κατανόηση των συνθηκών δεν αναιρεί την ευθύνη, ούτε την αποδυναμώνει. Αντίθετα, τη φωτίζει. Το να κατανοήσει κανείς πώς φτάνουν οι άνθρωποι σε οριακές συμπεριφορές δεν σημαίνει ότι τις αποδέχεται.
Η σύγχυση ανάμεσα σε αυτά τα δύο οδηγεί συχνά είτε σε εύκολες καταδίκες είτε σε πλήρη αδράνεια. Και τα δύο είναι μορφές αποφυγής της ουσιαστικής ευθύνης.
Η ευθύνη ως συλλογικό ερώτημα
Η ευθύνη δεν αφορά μόνο το άτομο. Αφορά και το πλαίσιο μέσα στο οποίο αυτό δρα. Τι θεωρείται αποδεκτό; Τι αποσιωπάται; Τι περνά απαρατήρητο; Οι απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό το πώς διαμορφώνονται οι ανθρώπινες σχέσεις.
Σε κοινωνικά περιβάλλοντα όπου η πίεση, η υποτίμηση ή ο έλεγχος θεωρούνται «φυσιολογικά», η ευθύνη διαχέεται και γίνεται δυσδιάκριτη. Όχι ανύπαρκτη.
Η λογοτεχνία ως πεδίο ευθύνης
Η λογοτεχνία δεν αποδίδει δικαιοσύνη, αλλά θέτει ερωτήματα. Δημιουργεί χώρο για σκέψη εκεί όπου η πραγματικότητα συχνά ζητά γρήγορες απαντήσεις. Μέσα από αφηγήσεις που δεν προσφέρουν λύτρωση, ο αναγνώστης καλείται να σταθεί απέναντι σε καταστάσεις χωρίς οδηγίες χρήσης.
Σε αυτό το πεδίο κινείται και το βιβλίο φαντασίας Ο Μαρσύας, το οποίο δεν επιδιώκει να απαντήσει στο ερώτημα της ευθύνης, αλλά να το κρατήσει ανοιχτό. Όχι ως κατηγορία, αλλά ως ανάγκη κατανόησης.
Ένα ερώτημα χωρίς εύκολη απάντηση
Το ερώτημα «ποιος φέρει την ευθύνη;» δεν έχει μία απάντηση. Και ίσως δεν πρέπει να έχει. Εκεί όπου οι σχέσεις, οι σιωπές και οι πράξεις αλληλεπλέκονται, η ευθύνη δεν είναι ποτέ απλή. Είναι όμως υπαρκτή. Και η αναγνώρισή της αποτελεί το πρώτο βήμα για οποιαδήποτε ουσιαστική αλλαγή.
Δείτε περισσότερα για το βιβλίο εδώ.
